شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های برنامه‌ریزی درسی چندفرهنگی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت

نویسندگان

    حکیمه پورمجیدی دانشجوی دکتری، گروه فلسفه تعلیم وتربیت, واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران
    ویدا اندیشمند * گروه علوم تربیتی و روانشناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران 2511199221@iau.ir
    زهرا زین الدینی میمند گروه علوم تربیتی و روانشناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، کرمان، ایران
    آناهیتا بحرینی زاده گروه علوم تربیتی و روانشناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاداسلامی، کرمان،ایران
    نجمه حاجی پور عبایی گروه علوم تربیتی و روانشناسی، واحد کرمان، دانشگاه آزاداسلامی، کرمان،ایران

کلمات کلیدی:

برنامه‌ریزی درسی چندفرهنگی, فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی, آموزش چندفرهنگی

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین ابعاد و مؤلفه‌های اساسی برنامه‌ریزی درسی چندفرهنگی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و ارائه چارچوبی بومی و منسجم برای پاسخ‌گویی به تنوع فرهنگی در نظام آموزشی ایران انجام شد.

روش‌شناسی: این پژوهش با رویکرد کیفی و ماهیت اکتشافی انجام شد. داده‌ها از طریق مطالعه هدفمند متون تخصصی، اسناد بالادستی، منابع مرتبط با فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و پژوهش‌های معتبر، همراه با مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 15 نفر از خبرگان حوزه‌های برنامه‌ریزی درسی، فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی، آموزش چندفرهنگی، مطالعات فرهنگی، تربیت معلم و آموزش دوره متوسطه اول گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از تحلیل مضمون و تحلیل محتوای کیفی در نرم‌افزار MAXQDA تحلیل و طی مراحل کدگذاری باز، پالایش کدها، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی سازمان‌دهی شدند.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها در مرحله نخست به استخراج 62 کد باز منجر شد که پس از حذف و ادغام کدهای همپوشان، به 50 کد پالایش‌شده کاهش یافت. در مرحله کدگذاری محوری، این کدها در قالب 10 مؤلفه شامل کرامت انسانی، احترام به تنوع فرهنگی، برابری فرصت‌های آموزشی، عدالت فرهنگی در برنامه درسی، گفت‌وگوی میان‌فرهنگی، همدلی و درک متقابل، تفکر انتقادی فرهنگی، پرسشگری و تعقل، همزیستی فرهنگی و تقویت هویت مشترک سازمان یافتند. در کدگذاری انتخابی، مؤلفه‌ها ذیل پنج محور هسته‌ای هویت انسانی، عدالت آموزشی، تعامل فرهنگی، عقلانیت و تعقل، و انسجام اجتماعی قرار گرفتند. این محورها به‌ترتیب بر مبانی فلسفی کرامت و فطرت مشترک، عدالت و قسط، گفت‌وگو و تفاهم، خردورزی دینی، و امت واحده و وحدت در عین کثرت استوار بودند.

نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد برنامه‌ریزی درسی چندفرهنگی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی می‌تواند با پیوند میان کرامت انسانی، عدالت آموزشی، پذیرش تنوع فرهنگی، گفت‌وگوی میان‌فرهنگی، تفکر انتقادی و هویت مشترک اسلامی–ایرانی، چارچوبی بومی برای طراحی برنامه‌های درسی عادلانه و فرهنگ‌حساس فراهم سازد. به‌کارگیری این چارچوب می‌تواند زمینه تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز، انسجام اجتماعی و پاسخ‌گویی نظام آموزشی به تنوع فرهنگی دانش‌آموزان را فراهم کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abduh, A., Rosmaladewi, R., & Andrew, M. (2023). Strategies of Implementing Multicultural Education: Insights from Bilingual Educators. International Journal of Language Education, 7(2), 343-353.

Afzali, A., Sadeghi, A., Kian, M., & Abbasi, E. (2023). Designing a Multicultural Literacy Curriculum Model for Student Teachers at Farhangian University. Iranian Journal of Curriculum Studies.

Ajani, O. A., & Govender, S. (2026). Revising Pre-Service Teacher Education for Diversity, Equity, and Inclusion: Multicultural Curriculum Challenges and Prospects in South Africa. European Journal of Education, 61(1), e70493. https://doi.org/10.1111/ejed.70493

Arshadi, N., Hemmati, S., Karimzadeh Mohammadabadi, A., Hajian Hosseinabadi, Z., & Kazemi, A. A. (2025). Statistical Analysis of the Role of Multicultural Curriculum Policies in the Development of Self-Esteem and Critical Thinking among Upper Primary School Learners. Strategic Research in Education(60), 343-369.

Ashouri, F., & Sadeghi, A. (2020). Examining the Effect of Teaching Multicultural Components on Improving the Multicultural Literacy of Sixth-Grade Students in Tehran. Educational Psychology(58), 259-285.

Azmira, R. (2026). Teacher Strategies in Civic Education for Internalizing Tolerance Values as Social Conflict Prevention in Multicultural Schools. Journal of Innovation and Research in Primary Education, 5(1), 454-466. https://doi.org/10.56916/jirpe.v5i1.2891

Azmira, T. (2026). Multicultural Islamic Education Curriculum and Social Cohesion: Negotiating Religious Identity in Diverse Communities. Multicultural Islamic Education Review, 4(1), 145-160. https://doi.org/10.23917/mier.v4i1.16875

Baghernejad, R., Barghi, I., Mahdizadeh, A., Faghih Aram, B., & Araghieh, A. (2021). Examining the Components of the Multicultural Curriculum and Determining Its Dimensions and Indicators: A Case Study of Upper Secondary Schools in Tabriz. Educational Research Quarterly(69), 137-154.

Bozorgi, E., & Goli Tavana, M. (2024). A Review of Multicultural Curriculum Components and Their Necessity in Creating Cultural Identity. Proceedings of the Second International Conference on Management, Education, and Training Research in Education,

Doorfard, S. M., Makialagha, B., & Etemad Ahari, A. (2021). Designing a Multicultural Curriculum Model for Upper Secondary Education in Iran. Psychometrics(38), 7-19.

Eskandari-Rad, M., Rasouli, E., & Fallah, V. (2022). Designing a Service-Learning Curriculum Model with Emphasis on the Green Economy: A Case Study of Lower Secondary School Students. Environmental Education and Sustainable Development, 11(2).

Esmaeili, E., Sadeghi, A., & Mehrmohammadi, M. (2022). The Position of Multicultural Education in Lower Secondary Social Studies Textbooks and Iran's High-Level Policy Documents with Emphasis on the Feminist Approach. Journal of Adolescent and Youth Psychological Studies, 3(3).

Kamal, M., Sulong, A. R., Rashed, Z. Z., Ahida, R., & Rezi, M. (2026). Sufism-Inspired Multicultural Education: Pedagogical Strategies for Fostering Social Harmony in Borderland Schools. Indonesian Journal of Islam and Muslim Societies, 16(1), 205-288. https://doi.org/10.18326/ijims.v16i1.205-288

Maimunah, M., & Malik, S. N. S. B. A. (2026). Sustaining Inclusive-Multicultural Education: Islamic Religious Education Practices in a Junior Secondary School. ATTARBIYAH: Journal of Islamic Culture and Education, 11(1), 19-40. https://doi.org/10.18326/attarbiyah.v11i1.19-40

Majidi, B. (2021). Examining the Objectives of the Multicultural Curriculum. Proceedings of the Fifth International Conference on Management, Education, and Training Research in Education,

Mukhsin, M., Mutaqin, A. Z., & Nasir, M. (2024). The Implementation of Multicultural Islamic Religious Education in the Families of Primary School-Age Children in Putrajawa, Selaawi Garut. Dinamika Ilmu, 24(2), 197-219.

Najib, M., Maskuri, M., & Sa'id, M. M. (2026). Curriculum Management and Power Relations: Strategies for Multicultural Character Development of Santri in Traditional Pesantren. Munaddhomah: Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 7(1), 109-124. https://doi.org/10.31538/munaddhomah.v7i1.2261

Norouzi, V., Adib, Y., Yari Haj Atalu, J., & Badri Gargari, R. (2021). Research Synthesis on Identifying the Components of the Multicultural Curriculum. Quarterly Journal of Cultural Sociology, 17(1).

Osiname, A. (2026). Multicultural Approaches to Teaching Outcomes-Based Curricula. Journal for Multicultural Education, 1-14.

Pakdaman, F., Davaei, M., Khosravi Babadi, A. A., & Rezazadeh, H. (2022). Examining the Position of Multicultural Components in Formal Curricula: A Case Study of the Social Studies Textbook for Lower Secondary Education in Iran. Journal of Management and Leadership Studies in Educational Organizations, 2(3).

Rasyid, M., Hidayat, M. I., Nurannisa, I., Tang, M., & Syahrul, M. (2026). Integration of Multicultural Values in the Development of Islamic Religious Education Curriculum. Edusoshum: Journal of Islamic Education and Social Humanities, 6(1), 116-125. https://doi.org/10.52366/edusoshum.v6i1.225

Rouhi, A., Nateghi, F., Azizi, N., & Jalalvandi, M. (2022). Presenting a Curriculum Model Based on Attention to All Subcultures in Iran's Lower Secondary Curriculum System. Curriculum Research, 5(11), 6606-6625.

Rozanita, T. P., Usman, M. U. K., & Azzukhrufi, J. R. (2026). Dialectics of Indonesian Culture and Malaysian Local Wisdom: Multicultural Learning Strategies at Sekolah Indonesia Kuala Lumpur. Attaqwa: Jurnal Ilmu Pendidikan Islam, 22(1), 1-12. https://doi.org/10.54069/attaqwa.v22i1.1115

Saberi, Z. (2023). Examining Multicultural Education in the Content of the Elementary School Curriculum. Psychology and Educational Sciences in the Third Millennium(28), 26-35.

Sadeghi, A., & Azizi, Y. (2022). Identifying and Formulating the Principles of Multicultural Education in the Islamic Republic of Iran. Educational Innovations(81), 7-26.

Sadr, A., Kian, M., Sadeghi, A., & Abbasi, E. (2022). Designing and Validating an Art Curriculum Model Based on a Multicultural Approach in Lower Secondary Education. Journal of Curriculum Studies, 17(66).

Wafa, A., Maskuri, M., & Said, M. M. (2026). Strategic Management of Pesantren Organisational Resilience in a Plural Society through Multicultural Islamic Education. Munaddhomah: Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 7(2), 260-277.

Yarmohammad Touski, S., Zeinali, M., Nik-khou, K., & Zahedian, F. (2021). Examining the Educational Implications of Educational Justice as a Driver of Sustainable Development. Proceedings of the Twenty-Second International Conference on Management and Humanities Research in Iran,

دانلود

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش

شماره

نوع مقاله

مقالات

ارجاع به مقاله

پورمجیدی ح.، اندیشمند و.، زین الدینی میمند ز.، بحرینی زاده آ. .، و حاجی پور عبایی ن. . (1406). شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های برنامه‌ریزی درسی چندفرهنگی مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت. جامعه شناسی آموزش و پرورش، 1-20. https://www.jedusocio.com/index.php/se/article/view/850